15th Ō Hepetema, 2026

He Tauākī o te Tika, te Pono me te Aroha ki ngā Whare Ariki o Aotearoa, Rarotonga, Tahiti, Hawai‘i, Rapanui me Te Moana Nui a Kiwa (Hīva).

Te Ruruku Ō Nukutāwhiti

E kau ki te tai ē
E kau rā, e Tāne
Wāhia atu rā te ngaru hukahuka o Marerei-āo Pikitia atu te aurerere kura o Taotao-rangi Tapatapa ruru ana te kakau o te hoe
E auheke ana, e tara tutu ana te huka o Tangaroa I te puhi whatukura, i te puhi marei kura o taku waka
Ka titiro iho au ki te pae o uta,
ki te pae o waho
Piki tū rangi ana te kakau o te hoe
Kumea te uru o taku waka
Ki runga ki te kiri waiwai o Papa-tū-a-nuku
E takoto mai nei
Ki runga ki te uru tapu nui o Tāne
E tū mai nei
Whatiwhati rua ana te hoe a Pou-poto
Tau ake ki te hoe nā Kura
he ariki whatū manawa
Tō manawa, e Kura
ki taku manawa
Ka irihia, ka irihia ki Wai-ō-nuku
Ka irihia, ka irihia ki Wai-o-rangi
Ka whiti au ki te whei ao, ki te ao mārama
Tupu kerekere, tupu wanawana
Ka hara mai te toki
Haumi e, hui e, tāiki e!

TE MANA E KŌRERO AI AU

He tini ngā marae, ngā hapū, ngā waka me ngā tūpuna e tātai ana ahau ki a rātou, ā, he tini hoki ngā whakahaere kua whai wāhi ki taku mahi. E whakanui ana ahau i aua hononga, engari kāore au e kōrero mō rātou, kāore hoki au e tū hei māngai mō rātou i roto i tēnei tauākī. Ahakoa he māngai hapū ahau i tēnei wā mō Te Uri Ō Te Aho ki runga i Te Wakaminenga Ō Ngā Hapū, ehara tēnei i te mana e kōrero ai ahau. Kāore hoki au e kōrero ana mō Te Whare Tapu Ō Ngāpuhi. Nō roto ahau i te Whare Tapu, engari ehara taku reo i te reo o te Whare katoa. Nō Waihou Marae ahau i Hokianga, engari kāore au e kōrero mō Waihou Marae. Ka kōrero ahau i runga i te Tātai Arorangi me te whakapapa (tātai) i whānau mai ai ahau, i runga i ngā tūpuna, ngā toto, ngā tikanga me ngā kawenga tuku iho e mau nei i ahau. Mā taua Tātai Arorangi, ka kōrero ahau mō Te Whare Atua Ō IO, Te Whare Ō Kupe-Ariki me Te Whatupungapunga Ō Nukutāwhiti Nama 2. Koinei te whakapapa e mau nei i ahau, me te mana i ahu mai ai aku kōrero. Tūrou Hawaiki.

TE MĀTAURANGA ME TE RANGAHAU KEI MURI I TĒNEI TAUĀKĪ

Neke atu i te rima tekau tau ngā rangahau, te whakapapa, ngā wheako kua puta i te ao, ngā kōrero tuku iho, ngā tuhinga tahito o Hokianga me ngā mātauranga tuku iho e tūāpapa ana i tēnei tauākī, ā, kua tautokona e ngā kōrero whānui me neke atu i te 45 kaumātua me ngā kaipupuri mātauranga o Ngāpuhi me Te Moana Nui a Kiwa. Kua whakaritea e au e toru ngā paetukutuku e whakaatu ana i ētahi wāhanga o tēnei mahi, engari ko ngā pūkete Tātai Arorangi me te whakapapa e tiakina paitia ana mā te PIN. Kua tino tohutohungia, kua whakaraupapatia ā-ipurangi hoki ngā rangahau whānui, ngā pūkete me ngā tuhinga. Ki te tika, ka tohutohu ahau ki ngā puna kōrero me ngā tikanga kei muri i ngā kōrero ka whakapuakina i konei. Ka taea e au, engari kāore au e whai kia tohutohu i ia kōrero pēnei i tētahi tuhinga mātauranga (Phd). I arotakehia takitahitia hoki tēnei tauākī e tekau mā toru ngā tāngata kanorau, whai mātauranga, nō te hapori, nō Te Whare Tapu, nō waho hoki o Te Whare Tapu. E mihi ana ahau ki ngā tāngata katoa i tautoko i tēnei haerenga i roto i ngā tau 53 kua pahure ake nei. Te wā, te tautoko, ngā rauemi.E mōhio ana koutou ko wai koutou.

NGĀ HURINGA O TE WHANAUNGATANGA — TĀ TĀTOU TAPUTAPU INENGA

Ko Ngā Kōiriiri Ō Whanaungatanga (DoW), nā Tākuta Pā Henare Tate o Hokianga i waihanga, ka whakamahia hei taputapu ine mō te katoa o tēnei Tauākī o te Tika, te Pono me te Aroha. Ehara te whāinga i te whakangoikore i te pono, i te kaha, i te tapatahi rānei o ngā kōrero e whakapuakina ana, engari he mea kia whai hua teitei ake ai ia kupu. Me āta whiriwhiri ia rerenga kōrero, ia kōwae me ia whakapae ki te DoW: i roto i ā tātou mahi katoa, kia whakatutuki, kia whakapiki, kia whakahoki anō i te Tapu (te tapu me te oranga) o Tāngata (ngā tāngata), kia whai Mana (te kaha me te māia) rātou ki te whakatutuki i ō rātou tūranga me ō rātou whāinga i roto i te ao. Ki te kore ā tātou kupu e whakatutuki i taua kaupapa, me whai i te tikanga me te ngākau māhaki ka te tango atu. Ki te whakatutuki, ka pupuri tātou i aua kupu me te māia. Mā konei, ehara te inenga o te tauākī i te kaha, i te pono rānei o ā tātou kupu anake, engari mēnā hoki ka ū ki te Tapu me te Mana o ngā tāngata whai wāhi mai, ā, ka whakapakari i ngā hononga e tutuki ai ō tātou tūranga takitahi.

TE WHAKAHOKI MAI I TŌ TĀTOU MANA WHARE ARIKI TUKU IHO

E kōrero ana ahau i tēnei rā hei whakanui, hei whakamahara hoki ki a tātou: Nō ngā Whare Atua tātou — ngā whare wairua — me ngā Whare Ariki — ngā whare tino rangatira. Nō ngā whare rangatira tuku iho o te mana wairua me te mana ariki tātou, nō ngā tūpuna, nō te Tātai Arorangi (whakapapa), nō te Tino Rangatiratanga. Nā te whakarangatira o te koroni, ā, i ētahi wā nā tō tātou ake te momotu, i ara ake ai te whakapono ko Te Kīngitanga — me Te Whare Ariki Ō Te Heuheu — anake ngā Whare Ariki o Aotearoa.

He hē tēnei.

He tino whakaute tōku ki Te Kīngitanga me Te Whare Ariki Ō Te Heuheu, kua mau nei i te Mana Atua nui, kua pupuri hoki i tō rātou Kīngitanga me tō rātou Whare Ariki mō ngā whakatipuranga e waru ki te iwa kua pahure ake nei. He mea whakaaweawe tēnei.

E mihi ana.

E te pītau whakarei o Te Waka Ō Tainui, Tūheitia. Moe mai e Te Tāniwhaniwha o Te Awamōrehurehu Ō Waikato. He piko, he taniwha. He piko, he taniwha.

Ki ahau ake nei, ka titiro whakarunga ahau ki Te Whare Ariki Ō Te Heuheu hei tuākana Whare Ariki i Aotearoa me Te Moana Nui a Kiwa. Ko te take, e tū ana tō rātou Whare Ariki i runga i te tauira tuku iho, ā, kua pupuri rātou i tō rātou Arikitanga mō ngā whakatipuranga e iwa, mai i a Arikinui Herea ki a Arikinui Te Rangimaheu. Ko te Arikinui kua hinga, ko Tā Tumu Te Heuheu, me Te Whare Ariki Ō Te Heuheu, i manaaki, i whakaute hoki i ngā Whare Ariki katoa i ahu mai i Tahiti, Maupiti me Rurutu, tae atu ki Te Whare Ō Kupe-Ariki, me te tino whakaute. Koia ahau i tino whakaute ai ki te Arikinui kua hinga, ki a Tā Tumu Te Heuheu. He ngākau māhaki, engari i rongo koe i tōna mana. Me Hīrangi Marae, Ngāti Korohē, Te Whare Ō Karuia, Oranga Kawakawa me Ngāti Manunui i Pūkawa Marae, i tiaki rātou i ngā Ariki i tae atu ki Te Whare Ariki Ō Te Heuheu me te tino whakaute, tae atu ki a Napa kua hinga, nāna mātou i pōwhiri ki Hīrangi.

Moe mai e Te Arikinui Hūmārie e Tumu. Te Tumuwhakarae, Te Tumu Herenga Waka. Te Tumurangiwhenua Ō Ngatoroirangi. Me koe hoki e Te Tohunga Ahurewa e Naparoirangi.

Kua tae hoki ki te wā kia kōrerotia tētahi atu pono. Nā tētahi takahiranga tikanga i puta i te Koroneihana o tēnei tau. E kōrero ana ahau i tēnei hei whakanui i te whenua kei raro i ō tātou waewae, i reira tō tātou tūpuna a Kupe i pupuri ai i te Tātai Arorangi kia tae mai ai ia ki Aotearoa. Nā tana wahine, nā Hine-te-Aparangi, te ingoa o Aotearoa i tapa. Neke atu i te 45 Tohu Tū Whenua, arā, ngā tohu whenua, i Aotearoa i tapaina e Kupe ake. I whakatakotoria e ia ngā kōhatu mauri e rua ki Ngā Pūriri i Pōkino me Te Rerenga Wairua. I panaia e ia tana punga, arā, tana kōhatu here waka, ko Te Maungarongo, mai i Rarotonga, mai i runga i tana waka a Matawhaorua, ā, ka whakatakotoria e ia tana toki Rangatūwhenua ki Te Tāwhangawhanga Ō Whairepo, hei whakaū i a Aotearoa hei kāinga mōna i ngā tau 1,126 kua pahure ake nei.

Kāore au e kōrero ana i ēnei kōrero mō Kupe hei whakanui ake i a ia i runga ake i ētahi atu Whare Ariki, kāo. E kōrero ana ahau kia mārama tātou he rerekē ngā paearu me ngā wāhi tīmatanga. He mea nui te rerekētanga o Kupe i roto i tēnei kōrero. E ai ki tēnei tikanga, kāore e taea e ētahi atu waka haurua te tae mai ki konei mēnā kāore a Kupe i tohatoha, i whakaatu rānei i te Tātai Arorangi — ngā mahere whetū whakatere — kia tae mai ai rātou ki konei. Ko ētahi tāngata e mōhio ana ki a Kupe anake hei Aito, hei Tohunga Hanga Waka, hei Tohunga Hakatere Waka rānei. I roto i ā mātou tikanga, nō tētahi rārangi Tino Rangatira (Ariki) hoki ia. Ko tōna matua, ko Whitirangimamao, he Ariki Tahu'a nō runga i Marae Taputapuātea. Nō reira: Kupe-Ariki.

E  tautohetohe tonu ana Te Whare Tapu mō te tini o ngā Kupe. Kua rongo ahau i ētahi e kī ana e rua, e toru rānei. I roto i tēnei rangahau me ēnei tikanga, kua kitea e mātou neke atu i te tekau ngā Kupe, e toro ana ki ngā whakatipuranga neke atu i te tekau i mua i a Kupe Nuku, i tae mai ki Aotearoa i te tau 900 AD. Ko tētahi he wahine, tika. E kōrero ana ahau i tēnei hei whakanui i tēnei hononga i waenga i ngā Whare Ariki o Aotearoa, Rarotonga, Rapanui, Hawai‘i me Te Moana Nui a Kiwa, nā te mea he hononga whaiaro ōku ki a rātou katoa. He rerekētanga nui tēnei me mārama pai ki Aotearoa:

HE KOTAHI TE KĪNGITANGA — TE MOTU.
HE NEKE ATU I TE RUA NGĀ WHARE ARIKI — AOTEAROA.

I ara ake a Te Kīngitanga me Te Whare Ariki Ō Te Heuheu i ngā tau 1850. Mehemea hoki ētahi atu Whare Ariki, kua tū kē pea i mua noa atu i tērā wā. Ki ahau nei, ehara Te Kīngitanga me te Whare Ariki i te kupu kotahi. Me whakaae, me te whakaute, ko Te Kīngitanga, i whakatūria ki Pūkawa i te tau 1856, ā, i tautokona e ngā rangatira tekau mā rua nō Te Motu, kei a ia tōna ake whakapapa me tōna ake tikanga ture. Ko tētahi o aua tekau mā rua ko tō tātou Tino Rangatira, ko Tāmati Waka Nene. He tātai tōku, ā, he uri ahau nō Waka Nene. Ki ahau i tēnei rā, he Māori monarchy a Te Kīngitanga. Ehara tēnei i te kupu tāunu, engari ehara tēnei tō mātou whai. Mā Waikato-Tainui tēnei e whakatau, e kōrero, me te tautoko a Te Whare Ariki Ō Te Heuheu me ētahi atu hapū me ngā iwi puta noa i te motu e tautoko ana i taua kaupapa.

Ka pai.

Heoi, ehara Te Kīngitanga me Te Whare Ariki Ō Te Heuheu i ngā Whare Ariki “anake” e rua o Aotearoa, ā, kāore hoki rāua e mau Mana Atua, mana wairua rānei ki runga i tētahi atu Whare Ariki i Aotearoa. Ehara i te mea nā tētahi o aua Whare i kī pēnei. I hiahia ahau ki te whakatakoto i te mea mārama, ki te tango i taua whakaaro i roto i ō tātou mātenga, kia whakatakotoria ki runga i Te Taumata Ahurewa kia kitea nuitia e tātou katoa. Me mōhio tātou kua pupuri rātou i tō rātou Kīngitanga me tō rātou Whare Ariki mō ngā whakatipuranga e waru me te iwa. He whakatutukiranga whakamīharo.

E mihi mārika ana. Pono.

Hoi, kua whakapuaki nuitia ētahi atu iwi kāore rātou e whakaae ki te mana o Te Kīngitanga. E kī ana rātou kāore ō rātou Kīngi, kāore ō rātou Kuini i roto i tō rātou whakapapa. E tū motuhake ana rātou i raro i te mana o ō rātou tūpuna. Ehara tēnei i te mea, ā-whakapapa nei, ko ēnei Whare e rua anake ngā Whare Ariki o Aotearoa. He rārangi whakapapa Whare Ariki kei Aotearoa e whai ana i te tūnga Ariki, engari kua kaha te tiaki a ō rātou hapū me ō rātou iwi mō ā rātou ake take. Ko te tikanga, kua huna.Ko tā rātou kōwhiringa tēnā. Ko taku kōrero, he Ariki hoki ō rātou tūpuna.Kāore noa rātou i whai kia whakatinanahia hei hinonga ora, engari kei te ora tonu ō rātou tātai tūpuna Ariki.

KĀHORE I TE RUA ANAKE NGĀ WHARE ARIKI — HE MAHA NGĀ RĀRANGI WHARE ARIKI

Mai anō, he maha ngā whare mana kua mau i Aotearoa, he maha ngā rārangi whakapapa o te Arikitanga, Kōpū Ariki, Ui Ari‘i, Ui Raatira me ngā rerenga o te Tino Rangatiratanga me te Mana Motuhake — te mana motuhake e rere mai ana i Ngā Rangitūhaha ki Te Paparahi. Kua kitea, kāore rānei i kitea.Kua kaha te tiaki, kua puritia rānei kia haumaru mō te wā tika, kia kōwhiri rānei rātou ki te noho māhaki i raro i te tirohanga.

Hei tauira noa:

Puhimoanaariki, Puhikaiariki, Puhi Taniwharau, Waimirirangi, Whakatau Pōtiki, Tamateaarikinui, Tinirau Ariki, Māui Tikitiki-a-Taranga, Tāwhaki Nui a Hāmanga, Toi Kai Rākau, Taratoa Ariki, Ruatapu Ariki, Uenuku, Ngātoroirangi, Porou-Ariki, Waitaha Ariki Kore, me te tini kē atu nō ngā whakatipuranga e iwa kua pahure ake nei, tae atu ki a Te Kani a Takirau me ētahi atu.

Ko aua hapū, marae, iwi rānei e tuku ana i tō rātou mana ki Te Kīngitanga, ā, e kī ana ko Te Arikinui Kuini Ngāwai Hono ki Te Pō tō rātou Kuini — koirā tā rātou kōwhiringa, tō rātou tika hoki ki te mahi pēnā. He ōrite te āhua ki Te Whare Ariki Ō Te Heuheu. I runga i tēnei kōrero, kāore he Whare Ariki kotahi — Pūwherowhero nei — e mau ana i te Mana Atuatanga, te Mana Wairua, ki runga i ngā Whare Ariki o Aotearoa katoa. Kāore he Whare Ariki kotahi e kōrero ana mō ngā Whare Ariki katoa o Aotearoa.

Kāhore.

Kaua tātou e whakaaro me rite te āhua, me rite rānei te tū ki Te Kīngitanga, ki Te Whare Ariki Ō Te Heuheu rānei kia tika ai tō tātou tū. Mai anō kua noho mai ētahi atu Whare Ariki i roto i ngā whakapapa o ngā toto Ariki pono nō ō rātou tūpuna. Engari kāore rātou e kawe ana i tō rātou Arikitanga hei hinonga ora i tēnei wā. Ko te mea nui ko te whakaatu pono, māhaki hoki i ngā toto Tino Rangatira (Ariki).

Kei a koutou te tikanga.

Kāore au i haere mai ki te whakaiti, ki te whakahāwea rānei i te mana o Te Kīngitanga, Te Whare Ō Hoturoa, Te Whare Ariki Ō Te Heuheu rānei. I haere mai ahau ki te kōrero i raro i te Mana Atua — te mana wairua — o Te Whare Atua Ō IO, Te Whare Ō Kupe-Ariki me Te Whatupungapunga Ō Nukutāwhiti, hei whakapuaki i tēnei pono e ai ki tēnei tikanga. Kua haere mai ahau ki te tiri, ki te whakapakari hoki i te ara hononga o te māramatanga i waenga i Te Whare Ō Hoturoa, Te Kīngitanga, Te Whare Ariki Ō Te Heuheu me Te Whare Ō Kupe-Ariki. I Hawaiki, he whānau kotahi tātou. I Aotearoa, kua wehe kē tātou. He mea nui kia mōhio tātou ki te rerekētanga.

I te tau 2024, ki te Moutere o Maupiti — Paeao — tokowhā tekau ngā Tino Rangatira (Ariki) nō Ra‘iatea, Taha'a, Maupiti, Borabora, Rurutu, Tahiti me Aotearoa i whakaara anō i Te Whare Ō Kupe-Ariki ki runga i te Marae o Kupe.I te tau 2025, i whakaarahia tēnei ki te ao ki Marae Vaeāra‘i me Marae Taputapuātea, e rua ngā marae tapu here whenua i Te Moana Nui Ō Hīva.Hei tuku mana ki ēnei kaupapa, i te tau 2026 i whakahokia mai tō tātou tūpuna a Kupe ki tōna kāinga, ki Hokianga. Koinei te whakakitenga tūmatanui o Te Whare Ō Kupe-Ariki, kua noho mai nei i konei mai anō. Koinei te whakaputanga o Te Whare Ō Kupe-Ariki ki te ao tūmatanui — he Whare kua noho mai i konei mai anō, e ora ana mai i Te Aho Tapu o ngā tau 20,000 ki tēnei rā. (800 tūpuna, whakareatia ki te 25 tau mō ia whakatipuranga.) Ahakoa taku hiahia ki te kii ko tō tātou ake tūpuna a Kupe, mō Hokianga, kāore e taea e au. Kei roto i tēnei ngā moutere katoa o Te Moana Nui a Hīva. Enuamanu, Ōtautū, Manihiki, Anaa, Maupiti, Rurutu me Ra‘iatea. Kei roto hoki ngā hapū katoa e tātai ana ki ō tātou tūpuna.Turi, Rongorongo.(Katoa kei roto i ngā pūranga.) E kōrero ana ahau i ēnei kōrero mō Kupe, ehara i te mea hei whakanui ake i a ia i runga ake i ētahi atu tūpuna.

Nō!

E kōrero ana ahau kia mārama tātou he rerekē ngā peka, ngā wāhi tīmatanga, ngā rārangi whakapapa me ngā tūāpapa mana. He mea nui te rerekētanga o Kupe i roto i tēnei kōrero. Ko ngā whakapapa, ngā tātai, ngā rā, ngā wāhi, ngā tikanga me ngā kaupapa nui e pā ana ki te tūpuna a Kupe kua whakahuatia e au puta noa i tēnei tauākī, ka taea te whai mā ngā pūkete, ngā tuhinga, ngā pūranga me ngā rangahau kei a mātou. Kāore ngā rārangi wā me ngā tikanga tawhito e whakaatu ana ahau i konei i tukuna hei kī he pai ake a Kupe i ētahi atu tūpuna, he rangatira ake, he nui ake, he pai ake rānei a Te Whare Ō Kupe-Ariki i tētahi atu Whare Ariki. Kāo.

E whakaaturia ana kia mārama katoa tātou ki te wāhi e tū ai Te Whare Ō Kupe-Ariki i roto i te whakapapa, te hītori, ngā tikanga me ngā hononga e kōrero ai tātou. Ehara tēnei i te kerēme kia tū ki runga ake i tētahi atu Whare Ariki. Ehara hoki i te kerēme kia tū ki raro i tētahi atu Whare Ariki. He whakamārama noa i tō tātou ake wāhi. E tū ana tātou i roto i tō tātou ake whakapapa. E tū ana tātou i roto i ō tātou ake tūpuna. E tū ana tātou i roto i tō tātou ake Tātai Arorangi. E tū ana tātou i roto i tō tātou ake Mana Atua me ngā kawenga tuku iho.

Kāore i runga.
Kāore i raro.
I roto i tō tātou ake mana.
Whare Ariki ki Te Whare Ariki.

KUA WHAKATAUWHENGA TE TATAU POUNAMU

Nā te takahiranga tikanga i puta i te Koroneihana o tēnei tau, kua panaia te Tatau Pounamu kia tuwhera. Ehara nā mātou i whakatuwhera. Nā tētahi o ō koutou uri nō Te Tapu Whare Ō Hoturoa i whakatuwhera. I te Koroneihana 2026, i te rā tuatoru, ko te kaikōrero tuatahi, ko Mātaia Keepa, i taki i te ruruku o Nukutāwhiti, me te whakahua i tō tātou tūpuna a Kupe. Kāore koutou e pupuri ana i te whakapapa, i te mauri rānei o Te Whare Ō Kupe-Ariki, ā, kāore i a koe i te mana ki te taki i te ruruku a tō tātou tūpuna. He takahiranga tēnei ki ngā tūpuna 800 mai i a IO ki Te Whare Ō Kupe-Ariki, ki a Rāhiri.

Ko koutou ngā uri o Hoturoa e tū māngai ana mōna, he kaiwhakatere nui nō te whakatipuranga o Kupe. Kia pono ki tō koutou māngaitanga: me taki i te ruruku o tō koutou tūpuna, o Hoturoa, kaua ko Kupe. Kāore mātou e hiahia ki te whakahoki anō i ngā hua hītori kino o ēnei momo takahitanga mana.

Me tūpato tātou i wēnei rā.

Kāore koutou e māngai ana mō mātou, kāore hoki koutou e mau ana i te mana o Nukutāwhiti, o Kupe rānei. Me pēhea koe e tū ai hei Tohunga mō Kuini Ngāwai Hono I Te Pō, i a koe e mahi ana i taua whakahāweatanga mārama? I te Koroneihana o tēnei tau, 2026, i kī aroha a Matua Shane Jones ki a Ngāwai Hono I Te Pō, “our Taiawatea” — tō tātou ata hou. He uri a Kuini Ngāwai Hono I Te Pō nō Kupe. I mua tonu i a Ngā Whā Pito Ō Te Ao, ehara tēnei i te wā tika hei whakamahi i tō mātou ruruku. Mēnā i riri koe nā te mea i kī a Eru Kapa Kingi ki a Te Arikinui Kuini Ngāwai Hono I Te Pō he “rangatira”, he aha te take i taki ai koe i tō mātou ruruku?Hei ārahi mā Kupe Hou i a tātou ki Hawaiki Hou?

Nō. Kāhore e tika ana e kara.

Kāore mātou e hiahia ki ngā whakamaharatanga mō ō mātou kawenga me ā mātou here.Kua mōhio kē mātou.Koia te take kei te kāinga tō tātou tūpuna. Nā mātou ia i whakahoki ki Te Hokianga Nui Ō Kupe, ki Te Puna o Te Ao Mārama, kei reira te Mana Atuatanga Ō IO me Kupe e ora ana i tēnei rā. Kei te ora tonu te mana o Nukutāwhiti me Kupe-Ariki ki reira, me ō mātou whanaunga o Te Moana Nui a Kiwa nō Enuamanu, Ōtautū, Manihiki, Anaa, Maupiti me Ra‘iatea. I taki koutou i tō mātou ruruku hei mau i te mana o Kupe me Nukutāwhiti, hei whakakākahu i a koutou ki tō rāua korowai.

Waiho mā te whakamā e patu.

E kōrero ana ahau ki a koe nā te mea i te tau 2016 i whakatuwhera anō ahau i Te Whatupungapunga Whare Wānanga Ō Nukutāwhiti i Hokianga, me te tautoko a ngā kaumātua Ngāpuhi 45, ko te nuinga kua hinga ki te pō ināianei.Nā koutou i whakatuwhera te tatau pounamu, ā, kāore e taea te kati kia whakatikahia rā anō te pūrongo. Nā te tango i te ruruku o tō mātou tūpuna, kua takahia e koutou — ahakoa i āta mahia, kāore rānei — tō mātou mana. E mōhio ana mātou kei hea tō mātou mana e takoto ana: i roto i tō mātou whakapapa, ō mātou tūpuna, te whenua, me te hunga e kawe ana i taua kawenga ora. Hei Tohunga Ārahirahi mō tō tātou Taiawatea, mō Kuini Ngāwai Hono I Te Pō, he aha koe i whai ai i ēnei tūraru kore take, ka tūpono whakaparahako ai ki Te Whare Ō Kupe-Ariki?

Kia noho ko te māhaki me te māramatanga hei hoa haere mōu e kara.

TE WHAKAHOKINGA MAI O TŪPUNA KUPE

Nā mātou i whakahoki mai tō mātou tūpuna a Kupe ki Aotearoa i tēnei tau. He whenua i tapaina e tana wahine. Ko te awa o Hokianga, kei reira tana tama a Tuputupuwhenua e tanumia ana. Kei reira hoki a Nukutāwhiti e tanumia ana. I taki tō māngai i tana ruruku. I whakamahia e tō māngai.Ehara tēnā i te pono. Ahakoa he whakapapa Ngāpuhi tōna, ehara tēnā i te mana e taea ai e ia te whakaparahako ki a mātou mā te whakamahi i te ruruku o Nukutāwhiti me Kupe-Ariki. Nō Ngā Uri Katoa o Kupe-Ariki taua mana. Kei roto i ō mātou kōiwi. Kua hiritia e ngā kōiwi o tō mātou tūpuna, o Kupe. Kāore mātou e hiahia ki te hanga o te Karauna.
Kāore mātou e hiahia ki te noho ki roto i tā rātou pūnaha. He wāhi mō ngā rārangi toto Whare Ariki tika i Aotearoa. Ko te mea kāore e taea e mātou te whakaae — kāhore, tino kore — ko te whakaaro a tētahi Kīngitanga, Whare Ariki rānei, ahakoa he ao hou, ahakoa he whai rawa, he whai mana, he rongonui rānei, ko ia anake e mau ana i te Mana Atua — Mana Wairua, Mana Tino — ki runga i ngā Whare Ariki katoa o Aotearoa. E kore rawa mātou e whakaae ki tēnā. Kua tae ki te wā kia whakamutua tēnei pōhēhē i waenganui i Tai Tokerau me Te Kīngitanga. E kore mātou e tuku i tō mātou mana ki tētahi Kīngitanga, ki tētahi atu Whare Ariki rānei. Ko mātou tō mātou ake Whare Tino Rangatira (Ariki), me tō mātou ake Te Wakaminenga Ō Ngā Hapū, Te Whakaminenga o ngā Iwi Kotahi.

KI NGĀ IWI ME NGĀ TĀNGATA O AOTEAROA, RAROTONGA, TAHITI, HAWAI‘I, RAPANUI ME TE MOANA NUI A KIWA (HĪVA)

He whenua a Aotearoa i tapaina, i whakaterehia, i kerēmetia, i puritia hoki i raro i ngā mana kua tawhito rawa atu i ngā tau 1806, 1814, 1835, 1840, 1869 rānei. Ko ngā pāremata e pōti ana tātou, ko ngā kōti e rapua ai e tātou he ara, ko ngā tiriti e tautohetia ana e tātou — he whakaritenga wā poto ēnei. Ehara ēnei i te tūāpapa.

Ko IO te tūāpapa.

Mō mātou: Ko Te Whare Atua Ō IO Tikitikiōrangi te tūāpapa. Ko Te Whare Ō Kupe-Ariki te tūāpapa. Ko Nukutāwhiti te tūāpapa.Ko Waimirirangi te tūāpapa.Ko Te Whare Ō Puhimoanaariki te tūāpapa, e kīia arohatia ana ko Te Whare Ō Puhi. Ko ngā ingoa o ngā tūpuna 800 mai i a IO ki a Rāhiri te tūāpapa.Ko tō ake hapū Whare Atua me Whare Ariki te tūāpapa. E kore rawa Te Whare Ō Kupe-Ariki e noho ki raro i tētahi Kīngitanga, i tētahi atu Whare Ariki rānei.

Whakahokia tō Mana Atua.

Whakaarahia anō tō Whare Atua. Whakaarahia anō tō Whare Ariki. Me te whakaute, me mutu tā tātou tuku i tō tātou mana ki Te Whare Ō Pōtatau Te Wherowhero me Te Whare Ariki Ō Te Heuheu — nā te mea, mā tēnei, ka tūpono takahia te Mana Atua me te mana o ō tātou ake Whare Atua me Whare Ariki.

MAI I TĒNEI RĀ KI MURI

Mai i tēnei rā ki muri, kia mōhiotia whānuitia.
Mai i Aotearoa ki Rarotonga, ki Hawai‘i, ki Rapanui, ki Te Moana Nui a Kiwa, ki Ngā Rangitūhāhā, ā, hoki mai anō.

He Whare Ariki Ō Kupe — Te Whare Ō Kupe-Ariki. I anga mai i Tikitikiōrangi. I anga mai i Te Toi Ō Ngā Rangi. Mā Kupe-Ariki tātou e ārahi ki tua ō Hawaiki

Kia tū te pūrongo.
Kia tū te whakapapa.
Kia tū te whenua.
Kia tū ngā tūpuna.
Kia tū te Whare Ariki i tōna ake mana.

Tūturu Ōhiti, whakamaua kia tina! Tīna! Haumi e! Hui e! Tāiki e!

HE WHARE ARIKI
TE WHARE Ō KUPE-ARIKI

Mēnā he uri koe nō Kupe,
mōu Te Whare Ō Kupe-Ariki.
Kō huaki te tatau.Nau mai.

TAUĀKĪ TIKANGA ME TE TURE

Kua tuhia, kua kōrerotia hoki tēnei tauākī i runga i ā mātou tikanga, ture, whakapapa me ngā tikanga tuku iho, i raro i te Mana Atua o IO. Ka kōrero ahau i runga i te mana whakahaere o tō mātou ake Whare Atua, Whare Tino Rangatira (Ariki), ngā tūpuna, te whenua me te Tātai Arorangi. Koinei tō mātou tikanga. Koinei tō mātou ture. Koinei te mana e kōrero ai ahau.

I tuhia ki Tahiti Nui, Faaa.